Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Krytyka Polityczna. Pokaż wszystkie posty
Pokazywanie postów oznaczonych etykietą Krytyka Polityczna. Pokaż wszystkie posty

niedziela, 7 sierpnia 2016

Smutny człowiek patrzy na krzesło Vanzettiego („Ludowa historia Stanów Zjednoczonych” Howarda Zinna)

Paweł Chmielewski
("Projektor" - 4/2016)
Ci, którzy dostarczyli cenny kruszec, otrzymywali miedziane odznaki zawieszane na szyi, zaś tym, którzy odznak nie mieli, odcinano dłonie, po czym pozostawiano ich samym sobie, aby wykrwawili się na śmierć. Tak wyglądało – celebrowane niedawno z patosem (500 rocznica) – „odkrycie” Ameryki przez Kolumba. Tak rozpoczyna się „Ludowa historia Stanów Zjednoczonych” Howarda Zinna.

Wydana ponad trzydzieści lat temu (teraz trafia do polskiego czytelnika), sławę zdobywała stopniowo. Dopiero ataki republikańskich recenzentów i ważne miejsce w „Buntowniku bez powodu” Gusa Van Santa (Matt Damon był sąsiadem historyka i wielbicielem książki) zapewniła sprzedaż dwóch milionów egzemplarzy. Spokojnie można powiedzieć – kto nie czytał Zinna, ten nie zrozumie Ameryki do końca. Dlaczego „ludowa”? Madison [James, jeden z twórców tekstu i komentarza do amerykańskiej ustawy zasadniczej] (…) wraz ze swymi wspólnikami umieścił na początku preambuły do Konstytucji słowa „My Lud”, udając, że nowy rząd reprezentuje wszystkich, i żywiąc nadzieję, że ten mit się przyjmie, zapewniając „spokój wewnętrzny”. 

Zinn wydaje ostre sądy, przenikliwie analizuje, odwołuje się do źródeł, cytuje wspomnienia, artykuły prasowe, dokumenty. Jego historia nie jest pisana z punktu widzenia J.P. Morgana, Andrew Carnegie, Henry’ego Forda, Jerzego Waszyngtona, Benjamina Franklina czy Andrew Jacksona. Chociaż nie – ten ostatni, opiewany bohater demokracji – skutecznie podbił jedne plemiona indiańskie za pomocą innych, potem wszystkich pozbawił ziemi, by – zgodnie z doktryną innego amerykańskiego herosa „mitu założycielskiego” Thomasa Jeffersona – Indian „cywilizować” i zapewnić południowym stanom dobrobyt. Ten ulizany portrecik – arystokratów stali i bawełny – zrzucamy ze ściany.

Bohaterowie książki Zinna to – nieomal w duchu europejskiej literatury, a nie amerykańskiej historiografii – skrzywdzeni i poniżeni. Indianie, czarnoskórzy niewolnicy, biedni farmerzy, imigranci, kobiety, robotnicy wielkoprzemysłowi. Postaci z punktu widzenia, których pisana powinna (też) być historia. Lepiej pojmiemy skalę termojądrowego rozbłysku, który sprowokował autor, porównując do skali ataków na Olgę Tokarczuk za jej chęć pisania polskiej historii m.in. w imieniu chłopów, Żydów i kobiet. 

Howard Zinn układa amerykańskie puzzle przywołując po kolei fakty: eksterminację Indian, niewolnictwo (różne szacunki mówią o prawie pięćdziesięciu milionach porwanych mieszkańcach Afryki), prawie niewolniczą, kilkuletnią pracę białej biedoty anglosaskiej, wojny z małymi dzierżawcami przy użyciu wojska, dyskryminację kobiet (coś nam przypominają prawa o możliwości wyjścia z domu tylko w towarzystwie ojca lub brata?), wyzysk imigrantów umierających tysiącami przy budowie kolei i w kopalniach srebra (opis przypadku Włocha, który zakuty w kajdany, uciekł od pracodawcy i 42 dni pieszo wracał do Nowego Jorku), szesnastogodzinny dzień pracy i krzesło elektryczne (na podstawie sfabrykowanych dowodów) dla rzekomych zamachowców, socjalistów Sacco i Vanzettiego.

Żaden kraj na świecie tak długo nie przebywał w cieniu rasizmu. Nawet w trakcie II wojny światowej Czerwony Krzyż za zgodą (na polecenie) amerykańskiego rządu oddzielał krew białych i czarnoskórych dawców. Zaś same wojny? Jest troszkę inaczej niż się Państwu zdaje. Wojna o niepodległość, secesyjna, udział w konflikcie 1914-18 – Zinn kreśli propagandowe i (nazwałbym je) kapitałowe przyczyny wybuchu. Ciekawa jest interpretacja dość dwuznacznej i cynicznej roli Abrahama Lincolna w ruchu abolicjonistów. 

Spokojnie jednak – tak wiele się zmieniło, że aż nic się nie zmieniło. Biedny farmer z Utah może hodować zmodyfikowaną kukurydzę, ale (pod groźbą licytacji) nasiona musi kupować u dostawcy posiadającego monopol. Pod nosem można zanucić sobie tylko piosenkę z „Kabaretu” Boba Fosse’a. Morgan i Rockefeller nazywają się dziś Zuckerberg i Larry Page. Nie ma Cię w google? To nie istniejesz.

sobota, 6 sierpnia 2016

Imiona przyszłości (Roman Pawłowski „Bitwa o kulturę. #przyszłość”)

Michał Siedlecki
("Projektor" - 3/2016)
W ubiegłym roku na naszym rynku wydawniczym ukazał się tom „Bitwa o kulturę. #przyszłość” (2015) autorstwa Romana Pawłowskiego – publicysty, kuratora teatralnego, dramaturga oraz zastępcy dyrektora artystycznego Teatru Rozmaitości w Warszawie – który w sygnowanym przez siebie zbiorze prowadzi pasjonującą debatę z luminarzami polskiej nauki, literatury, muzyki, teatru, filmu, architektury i sztuki na temat wyzwań stojących przed rodzimą oraz światową kulturą u progu I połowy XXI wieku.

Tom „Bitwa o kulturę. #przyszłość” składa się z dwudziestu dwóch świetnych tekstów podejmujących wątek futurologii, w kontekście zmieniającego się dynamicznie oblicza naszej współczesnej kultury. Roman Pawłowski stwierdza już we „Wstępie” do swojej książki, że zamieszczone w niej prognozy prezentuje nie po to, by ewokować w kimś grozę przed przyszłością, lecz by uruchomić szerszą debatę społeczną na temat prawdopodobnych scenariuszy dla Polski, Europy oraz świata. Publicysta dodaje tu, że horyzontem badawczym, który wyznaczył wszystkim rozmówcom jest rok 2045. To – wedle niego – perspektywa dość bliska jak na futurologię, lecz zarazem odległa, jeżeli wziąć pod uwagę tempo przemian cywilizacyjnych oraz przyspieszenie technologiczne. Pawłowski wyznaje otwarcie rzecz następującą: Ustalając dystans czasowy na trzydzieści lat, chciałem, aby prognozy i przewidywania obejmowały aktywne życie zawodowe moich rozmówców i rozmówczyń, abyśmy snując fantazje, starali się wyobrazić w nich siebie.

Wizje rozmówców Pawłowskiego są bardzo różnorodne i w wielu miejscach odkrywcze. Edwin Bendyk uważa tu na przykład, że dla Epikura godziwe (…) życie oznaczało miskę sera i dzbanek wody, nawet nie wina. I o to właśnie chodzi; zredefiniować potrzeby, które mówią, co znaczy żyć dobrze, i przenieść energię na relacje i na ich podtrzymywanie. Z kolei Ignacy Karpowicz twierdzi, że zdolność czytania ze zrozumieniem może się znowu okazać umiejętnością elitarną i jeżeli tak rzeczywiście będzie, to (…) trochę smutno, ale literatura przetrwa. Natomiast Krystian Lupa wypowiada się tutaj o teatrze jako o instytucji dramatycznie potrzebnej. Jej magiczny rytuał określa on mianem słowa TERAZ, którego nie zabije (…) nawet wykorzystanie nowych mediów. Zbigniew Libera największe zagrożenie dla współczesnej kultury upatruje tymczasem w marazmie. Maria Peszek nazywa zaś muzykę swoją utopią oraz światem pełnym idei. Horyzontem pragnień piosenkarki pozostaje idealna piosenka – talizman, (…) co w chwili zwątpienia możesz wyciągnąć z kieszeni i co przyniesie ci ukojenie albo doda siły.

Prezentowany w tym miejscu zbiór Pawłowskiego traktuję jako lekturę obowiązkową dla wszystkich. Jego fundamentalne przesłanie to potencjalne imiona przyszłości naszej kultury – materialnego i duchowego dziedzictwa, którego namacalne oraz symboliczne oblicze tworzymy nieustannie każdego dnia.

piątek, 5 sierpnia 2016

Przekonać nieprzemakalnych („Szwecja czyta. Polska czyta”)

Paweł Chmielewski
("Projektor" - 1/2016)
W amerykańskich serialach familijnych, kinie obyczajowym, nawet horrorach (tuż przed nadejściem złego) rytuałem jest wspólne czytanie książki przez rodziców i dzieci. Każdy z byłych prezydentów USA funduje bibliotekę swego imienia – zrobili to nawet nielubiany Richard Nixon i fikcyjny Frank Underwood (jeszcze jako kongresman).

Polscy politycy podobno boją się fotografować na tle księgozbiorów, żeby nie stracić wyborców. W zbiorze wywiadów – z tłumaczami, pisarzami, dziennikarzami, bibliotekarzami – zatytułowanym „Szwecja czyta. Polska czyta” jest wiele ekwilibrystycznych porównań, ale najbardziej obrazowe przywołuje dwie postaci literackie – komisarza Kurta Wallandera z powieści Henninga Mankella, który ma w domu dużą bibliotekę i często pojawia się z książką. W zestawieniu z nim prokurator Szacki z cyklu Zygmunta Miłoszewskiego to „ćwierćinteligent”, czytający tylko akta spraw.

Część publikacji dotycząca Polski przygnębia – ponury, bury obraz świata, zdominowanego przez samorządowców, męczących się nad problemami bibliotek, książek i kultury. Nieprzemakalnych, którzy nie za bardzo rozumieją, że społeczeństwo oczytane, to społeczeństwo innowacyjne, kreatywne i bogate. Jak zły sen rozmówcy przywołują projekt ustawy „o stałych i regulowanych cenach”, popieranej przez Polską Izbę Książki – która „przetestowana” chociażby w Norwegii, wywindowała ceny w kosmos i zniszczyła wielu małych wydawców.

Gdy nawet mamy urzędników rozsądnych i pomysły ciekawe, to – tu sięgnę do zbiorowego doświadczenia kilku moich znajomych – nagle słyszymy z ust osoby kierującej placówką kultury, deklarację, iż książek nie trzeba recenzować, nie trzeba ich czytać, ergo literatura jest zbędna. Tak automatyczne i samoistne wykluczenie z kręgu cywilizacji śródziemnomorskiej (bo czymże jest negacja książki?), powinno sprawić, że kamień płakałby krwią na kieleckim bruku. Lecz wszystko jest przecież, tylko – jak pisał poeta – kwestią smaku.

Model szwedzki – który uczynił z literatury i praw do jej ekranizacji, jedną z najważniejszych dziedzin skandynawskiej gospodarki oraz kulturowy fenomen, opiera się na całkiem innych zasadach. Zacznijmy od ekonomii – „karuzeli i huśtawki” – tytuły bestsellerowe pozwalają na finansowanie publikacji ambitnych. VAT na książki został obniżony Czytelnictwo w Szwecji było zawsze egalitarne i demokratyczne, bardzo powszechne w kręgach robotniczych, od kilku wieków wspierane przez kościół protestancki. Każda gmina ma ustawowy obowiązek utrzymywać bibliotekę z działem dziecięcym. W większości dzienników i tygodników minimum dwie strony muszą być przeznaczone na recenzje. Na spotkania z pisarzami (biletowane) przychodzą tłumy. Wreszcie zawód redaktora wydawniczego jest prestiżowy i cieszy się ogromnym szacunkiem.

Literatura kraju Strindberga i Lagerkvista jest w Polsce bardzo popularna. W drugą stronę to nie działa. Stefan Ingvarsson (tłumacz) podsumowuje: Polska ma dobrych poetów, doskonałe książki ambitne i fantastykę oraz reportaż, ale nie ma tradycji pracy nad fabułą. W Polsce właściwie nigdy nie zaistniała powieść środka. Czasem tylko rozmówcy ze Sztokholmu czy Malmö upatrują problemu skandynawskiej literatury w jej sukcesie i dominacji kryminału oraz demokratycznej zasadzie, że można w dyskursie zignorować np. Homera.

środa, 3 sierpnia 2016

Magma ożywiona (Grupa ETC, „Narracje, estetyki, geografie: Fluxus w trzech aktach”)

Agnieszka Kozłowska-Piasta
("Projektor" - 1/2015)
Wyobraźcie sobie trzy krzesła. Białe, dostojnie oświetlone panoszy się w sali galerii. Czarne umieszczono w łazience, a żółte na chodniku przed galerią. Brzmi dziwnie, ale jeszcze znośnie. Idźmy dalej. Słuchasz radia, walkmana, gdzie ktoś podaje Ci instrukcje, co masz robić, dokąd iść i obiecuje przygodę, jakiej nigdy nie doświadczyłeś. Także dziwne. Otwierasz pudełko wypełnione karteczkami instruującymi Cię, jak włączyć światło. Mało?

Idźmy dalej, tym razem do filharmonii. W koncercie symfonicznym na znak dyrygenta wszyscy muzycy powoli zsuwają się z krzeseł, a w innym utworze wiolonczelistka wchodzi do wanny, w której policzkuje kompozytora. W innej przestrzeni kilku facetów demoluje fortepian. To nie fantasmagorie rodem z domu dla obłąkanych, lecz happeningi, koncerty, eventy wymyślone i przeprowadzone przez artystów Fluxusu. 

Ten kluczowy w historii XX-wiecznej sztuki nurt awangardy do tej pory w Polsce nie jest dobrze znany. Tę lukę skutecznie i w typowo fluxusowy sposób uzupełnia publikacja Grupy ETC „Narracje, estetyki, geografie. Fluxus w trzech aktach”. 

Czy był lub – gdyby spojrzeć na internetowe memy czy realne flash moby – jest Fluxus? Za ojca tego najpopularniejszego w latach 60. ruchu uznaje się George’a Maciunasa, Amerykanina litewskiego pochodzenia, mieszkającego w RFN, który zamierzał stworzyć czasopismo dokumentujące i opisujące awangardę: eventy, happeningi, akcje, poezję konkretną. Czasopismo nie wypaliło, za to nazwa została. Nazwa z łacińskimi korzeniami miała podkreślać ZMIANĘ. Stąd koncerty bez muzyki, namalowane wiersze, połowy ubrań, instrukcje dla widzów, partytury codziennych zachowań, filmy bez taśmy. Negowali sztukę, tę w formie dzieł zamkniętych w gablotach i galeriach. Akceptowali jedynie to, co mogłoby mieć charakter użytkowy i mieć związek z codziennością i zwykłym szarym życiem. 

Próżno w książce doszukiwać się zwięzłych definicji, jasnych i jednoznacznych kalendariów, wykresów, diagramów czy opisów Fluxusu. Autorzy – członkowie grupy ETC badający neoawangardę, muzykę eksperymentalną, sztuki intermedialne – ewidentnie pozostają pod wpływem Fluxusu, skoro pretekstem do niektórych analiz zjawiska artystycznego dały słowa ułożone podczas wspólnej gry autorów w Scrabble. 

Całość uzupełniają teksty źródłowe. Z rozmowy z Jarosławem Kozłowskim, profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Poznaniu i jednym z najważniejszych polskich artystów konceptualnych, można dowiedzieć się o historii i codzienności NET-u, zainicjowanej przez Polaka sieci wpisującej się w ideologię Fluxusu. Jest także wywiad z Holendrem Willemem de Ridderem, członkiem, twórcą papierowych konstelacji, dźwiękowych pejzaży w radiu i galeriach, Fluxusowych sklepów wysyłkowych.

Całe wydawnictwo przenika duch Fluxusu. Czytelnik w przerwach pomiędzy rozdziałami może – zgodnie z sugestiami autorów – policzyć, ile razy podczas lektury: podrapie się po nosie, kiwnie nogą czy bezcelowo zajrzy do lodówki.

Grupa ETC, „Narracje, estetyki, geografie: Fluxus w trzech aktach”, s. 320, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2014.

wtorek, 2 sierpnia 2016

Mechanizm („Rottenberg. Już trudno”, rozmawia Dorota Jarecka)

Paweł Chmielewski
("Projektor" - 5/2014)
W potocznym wyobrażeniu i dyskursie medialnym Anda Rottenberg istnieje jako dyrektor Zachęty z czasów, gdy Daniel Olbrychski atakował szablą fotografie na wystawie „Naziści”, a instalacja Maurizio Cattelana „Dziewiąta godzina” (papież przytłoczony głazem) ogłoszona została skandalem. Oto objawił się mechanizm.

Hewald Szeemann, kurator tej – określonej jako „skandalizująca” – wystawy („Uważaj wychodząc z własnych snów”, 2000) mówił, że 98 procent opinii o sztuce kształtuje się przez to, co się w sztuce usłyszało. Zaraz potem Anda Rottenberg przestała być dyrektorem Zachęty. Znów mechanizm. To właśnie on jest – moim zdaniem (i nie jest ważne czy zgadzamy się z poglądami tytułowej bohaterki czy nie) – najważniejszy w wywiadzie przeprowadzonym przez Dorotę Jarecką. Ataki na Szeemanna-Cattelano-Rottenberg nie pochodziły ze strony kościoła, ale „obrońców wartości chrześcijańskich” – mechanizm. Nie ma znaczenia – jak mówi bohaterka w kontekście dzieł np. Żmijewskiego, że sztuka powinna polegać na odkrywaniu tego, co wstydliwe, zakryte. Najważniejsze staje się odsłonięcie mechanizmu.

Cofamy się kilka lat. Jest rok 1993. Rottenberg zostaje zwolniona ze stanowiska kierownika Galerii ZPAP w Warszawie. Za „niezrozumienie procesu artystycznego”, za „wrogość wobec środowiska”, za..., za..., za... to, że walczyli, cierpieli, a teraz zadaje im się pytanie o jakość artystyczną dzieł. 

Jeszcze cofnijmy się. Kilka lat temu Obywatele Kultury dopominali się przekazania jednego procenta budżetu państwa na cel... kultury. Rottenberg kwituje to wspomnieniem z początku lat 90., gdy likwidowano Fundusz Rozwoju Twórczości Plastycznej. 

Byłoby przesadą stwierdzenie, że cały wywiad jest tylko o demonach mechanizmu. Jest również o historii polskiej sztuki od lat 60. O wystawiennictwie. No i niestety, wciąż o tym mechanizmie.

Połowa lat 80. Wystawy Gruppy. Zaproszenie do Włoch. Artyści raczej niezależni, ale muszą zostać wysłani oficjalnym kanałem. To taki mechanizm – wentyl. Powszechnie używa się tego słowa pisząc o festiwalach w Jarocinie. W sztuce obowiązywał ten sam schemat. Jest w książce i wspaniały, socjologiczny koloryt Hybryd, kawiarnie, pracownie PRL-u. Cała popkultura tamtych czasów, przypomniana wystawą „Szare w kolorze” (Zachęta, 2000). 

Są też bareizmy. Jak decyzje kogo wystawiać, kogo nie wystawiać. I uzasadnienia. Nic nie jest jednak czarno-białe. W socjalistycznej Zachęcie pokazywano Stażewskiego, a Kantor wystawiał „Kurkę wodną”. Poza granicę też wysłano „według potrzeb”. Do NRD – Grupę Realistów, do Włoch – Szajnę, Hasiora. 

Warto się z taką książką nawet nie zgadzać. I warto przeczytać.
„Rottenberg. Już trudno”, rozmawia Dorota Jarecka, s. 252, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2013.