Nowe starego odczytania („Sienkiewicz — nowe odczytania” Tadeusz Bujnicki)

Agata Orłowska
("Projektor" - 3/2016)
Uzasadnieniem pisania powieści historycznych była dla Sienkiewicza tęsknota za swobodą podróżowania, swoista „podróżomania”, „bowaryzm”, jak mawiał Kazimierz Wyka. Pisarz, nie mogąc z różnych powodów pozwolić sobie na wojaże w takim stopniu, w jakim pragnął, postanowił „obwołać się” podróżnikiem przez wieki i – patrząc na wciąż zainteresowane nim rzesze odbiorców – nie sposób zaprzeczyć, że mu się to udało.

Podejmowanie badań nad Sienkiewiczem w kulturze dwudziestowiecznej ma swoje wytłumaczenie w trwałej i znaczącej obecności pisarza w rozmaitych obszarach polskiego życia społecznego i kulturalnego. Z badań tych wyłania się obraz nieco odmienny od utartego, apologizowanego krzepiciela serc czy negowanego, gombrowiczowskiego szkodnika. Nowy obraz coraz częściej ukazuje autora „Trylogii” jako pisarza skomplikowanego i wieloznacznego.

„Sześć szkiców o Zagłobie i inne studia sienkiewiczowskie” to pierwsza z trzech monografii, wchodzących w skład serii „Sienkiewicz — nowe odczytania”, opublikowanej nakładem Wydawnictwa DiG. Autor, Tadeusz Bujnicki, historyk literatury polskiej, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Jagiellońskiego, w swojej publikacji prezentuje rzecz o charakterze interdyscyplinarnym, jak sam mówi, coś raczej na wzór kolażu niż pogłębionej interpretacji zjawiska sienkiewiczowskiej twórczości i jej recepcji.

Kolaż ten jest faktycznie mozaiką trzynastu rozmaitych tekstów, spiętych wstępem i zakończeniem. Zaszczytne miejsce zajmuje w nich główna postać sienkiewiczowskiego sarmacko-barokowego świata, której pozorna niekoherentność, zostaje rozebrana przez Bujnickiego na czynniki pierwsze i na powrót złożona w konsekwentną całość. Zagłoba, bo o tę kreację oczywiście chodzi, jawi się w szkicach wieloaspektowo, co jest efektem nie tylko skomplikowanej siatki relacji, w które uwikłany jest na przestrzeni całej „Trylogii”, ale też przeistoczenia się z postaci epizodycznej w pierwszoplanową i dominującą, o kompetencjach niemalże narratorskich. Bujnicki uwidacznia prymarne cechy sarmackie, wskazując prawdopodobny pierwowzór Zagłoby, interpretuje jego zdolność do mimikry i mistyfikacji, dzięki którym sienkiewiczowska opowieść ma szansę nabrać jowialnego i komicznego charakteru.

W części drugiej publikacji, pozostajemy jeszcze chwilę przy Zagłobie za przyczyną postaci Wołodyjowskiego i konfliktu polsko-ukraińskiego, jednak tutaj autor skupia się już głównie na sylwetce samego pisarza i recepcji jego utworów. Pozostałe elementy kolażu traktują więc o kluczowych w odbiorze twórczości Sienkiewicza zagadnieniach, ze wskrzeszeniem jej sensów ideologicznych czy sporem o Sienkiewicza z perspektywy skrajnych interpretacji, z manipulacją jego twórczością włącznie. Bujnicki próbuje wyjaśnić przejście pisarza z obozu pozytywistycznego na stronę konserwatywną, a także stawia tezę, że ostatecznie był on twórcą antydoktrynalnym, akcentującym jedynie swoje powinności artysty, które mogą być dalece bardziej wielowymiarowe niż to się pozornie wydaje.

Portret wielostronny („Sienkiewicz z innej strony”)

Michał Siedlecki
("Projektor" - 3/2016)
Z zeszłorocznych polskich publikacji naukowych szczególnie warty odnotowania jest tom „Sienkiewicz z innej strony” (2015) pod redakcją Jerzego Axera oraz Tadeusza Bujnickiego. To zbiór wydany staraniem Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, który prezentuje nam życie osobiste oraz dorobek literacki autora „Trylogii” z zupełnie nowej perspektywy badawczej.

Przedkładany tutaj czytelnikowi zbiór artykułów wybitnych polskich współczesnych sienkiewiczologów jest drugim – po książce „Sześć szkiców o Zagłobie i inne studia sienkiewiczowskie” (2014) autorstwa Tadeusza Bujnickiego – tomem wchodzącym w skład serii „Sienkiewicz – Nowe Odczytania”, podejmującym wątki literacko-biograficzne dotyczące naszego noblisty. W ubiegłym roku ukazał się jeszcze trzeci z nich zatytułowany „Henryk Sienkiewicz w szkole, bibliotece i muzeum” (2015) pod redakcją Tadeusza Bujnickiego i Joanny Majchrzyk.

Drugi tom serii o Sienkiewiczu składa się ze „Wstępu” Tadeusza Bujnickiego oraz z dwudziestu czterech dysertacji autorstwa piętnastu polskich badaczy, podzielonych na dwie części: „Mały Sienkiewicz”, jak również „Drobiazgi i pomysły interpretacyjne”. Autor „Na pograniczach, kresach i poza granicami” (2014) już w przedmowie do zredagowanej przez siebie książki podkreślił, że podstawą powyższego zbioru (…) było paradoksalne założenie: mimo bardzo bogatej literatury „Sienkiewiczologicznej”, w twórczości i biografii pisarza zadziwiająco dużo można znaleźć miejsc „pustych”, nierozpoznanych, lub rozpoznanych fałszywie.

Wyzwania nakreślonego przez Bujnickiego podejmuje się po mistrzowsku Jerzy Axer, który proponuje nam w swoim artykule równoległe czytanie „Sprzysiężenia Katyliny” Salustiusza z nowelą Sienkiewicza zatytułowaną „Biesiada”. Jolanta Sztachelska poruszając wątek twórczości malarskiej Alfreda Wierusza-Kowalskiego, skupia się tu zaś na jednej z ostatnich powieści Sienkiewicza pod tytułem „Na polu chwały”, którą traktuje ona jako nowatorską zapowiedź jego kolejnej powieści „Wiry”. Natomiast Marek Wedemann czyta autobiograficzną nowelę „Selim Mirza” polskiego noblisty przez pryzmat wydarzeń powstania styczniowego. Z kolei Tadeusz Budrewicz poddaje odkrywczej interpretacji powieść obyczajową Sienkiewicza „Bez dogmatu”.

Książka „Sienkiewicz z innej strony” odkrywa na temat rodzimego noblisty to, co dotychczas było poniekąd zatajone przed polskim czytelnikiem – po pierwsze z braku pełni wiedzy o życiu oraz dorobku literackim artysty (vide niedawne wydanie obszernej korespondencji pisarza), po drugie zaś i, co chyba najistotniejsze, za sprawą szkolnych, niewolnych często od błędów i stereotypów prób odczytywania jego prozy. Powyższy zbiór prezentuje więc rzetelnie i nad wyraz oryginalnie portret wielostronny autora „Rodziny Połanieckich” w nowych, intrygujących odczytaniach.